Golestan Quran

محمد ده پور   
(پژوهشگر دین)



دائره المعارف قرآن در پنج جلد مشتمل بر قريب هفتصد مدخل به زبان انگليسي از سال 2001 الي 2006 ميلادي در انتشارات بريل در ليدن هلند چاپ و منتشر شده است. سر ويراستار اين مجموعه، جين دمن مك اوليف، استاد دانشگاه جرج تاون آمريكا و ديگر ويراستاران اصلي آن عبارت از كلود ژيليو، استاد دانشگاه اكس ـ آن – پروانس فرانسه، ويليام گراهام، استاد دانشگاه هاروارد آمريكا، وداد قاضي، استاد دانشگاه شيكاگو آمريكا، و اندرو ريپين، استاد دانشگاه ويكتورياي كانادا هستند. دست¬اندرکاران اين دائره¬المعارف کوشيده¬اند اثري نسبتا جامع در حوزه مطالعات قرآني پديد آورند. موسسه انتشارات حكمت ترجمه اين مجموعه را به منظور گسترش آشنايي محققان با جديد¬ترين پژوهش¬هاي قرآني و فراهم آوردن مبنايي براي رواج مطالعات و تحقيقات قرآني در ايران آغاز کرده و جلد نخست آن را منتشر و در اختيار علاقمندان قرار داده است. به دليل اهميت اين اثر به سراغ حسين خندق آبادي يکي از ويراستاران دائره المعارف رفتم  تا دقيق تر به معرفي و بررسي اثر بپردازيم.
اين دايره¬المعارف شش جلدي و به زبان انگليسي است که يک جلد آن شامل انواع نمايه ها مي-شود. هر جلد حدود ششصد صفحه است و نماية آن بيش از هشتصد صفحه است. ناشر اين مجموعه انتشارات بريل هلند است که آثارش در زمينه اسلام¬شناسي شهرت دارد. دايره¬المعارف قرآن در مجموع شامل حدوداً 700 مدخل کوتاه و بلند مي¬شود.
مقدمات شکل¬گيري اين دايره¬¬المعارف از سال 1993، زير نظر خانم جين دَمِن مک اوليف، سرويراستار آن، شروع شد و از سال 2001 چاپ مجلدات آن آغاز شد و در سال 2006 با چاپ مجلد ششم (نمايه) کار آن پايان يافت و بعدها نسخه الکترونيکي آن هم به بازار آمد. ويراستاران ارشد اين دايره¬المعارف عبارتند از کلود ژيليو، از دانشگاه اکس  آن  پروانس (فرانسه)، ويليام گراهام، از دانشگاه هاروارد (آمريکا)، وداد قاضي، از دانشگاه شيکاگو (آمريکا) و اندرو ريپين، از دانشگاه ويکتوريا (کانادا). هيأت مشاوران آن نيز عبارتند از نصر حامد ابوزيد، از دانشگاه ليدن (هلند)، محمد ارکون، از دانشگاه سوربن (فرانسه)، گرهارد بورينگ، از دانشگاه ييل (آمريکا)، جرالد هاوتينگ، از دانشگاه لندن (انگلستان)، فرد ليمهوس، از دانشگاه گرونينگن (هلند) و آنگليکا نويورت، از دانشگاه برلين (آلمان).
خانم مک اوليف استاد مطالعات اسلامي در دانشگاه هاي ايموري، آتلانتا و جورجيا و دانشگاه تورنتو بود و اکنون در دانشگاه جورج تاون آمريکا مشغول تدريس است. مک اوليف تنها آمريکايي شمالي عضو کميسيون پاپي رابطه اديان با مسلمانان است. مک اوليف از جمله مترجمان تاريخ طبري به انگليسي است (بخش مربوط به بني¬عباس) و پيش از اين کتابي را با عنوان «محمد(ص) و عيسي» منتشر کرده است و تعليمات اين دو پيامبر را باهم مقايسه کرده است. پس از انتشار دايره¬المعارف قرآن، «کتاب راهنماي قرآن» در يک جلد شامل مقالات مهمي در معرفي جنبه هاي گوناگون قرآن به ويراستاري من مک اوليف منتشر شد. همچنين وي کتاب «مسيحيان در قرآن» را منتشر کرد که تحليلي از تفاسير کلاسيک و جديد در اين موضوع ارائه مي دهد. از آخرين آثار وي ويراستاري مجموعه مقالاتي است دربارة تفاسير يهوديت، مسيحيت و اسلام در قرون وسطي.
همان طور که در مقدمة اين اثر آمده است، دست اندرکاران اين دايره¬المعارف در پي آن بوده اند تا اثري مرجع شامل بهترين يافته هاي مطالعات قرآني قرن پديد آورند. همچنين قصد آن داشته اند که دائره المعارف قرآن به رونق پژوهش¬هاي فراوان قرآني در دهه¬هاي پيش رو کمک کند. آنان همچنين تمايل داشته اند که فضاي مطالعات قرآن را در دسترس طيف گسترده¬اي از محققان دانشگاهي و خوانندگان تحصيل کرده قرار دهند، به¬خصوص آنکه تعداد آثار مرجع قرآني به زبان-هاي اروپايي بسيار اندک است و بيشتر اطلاعات قابل دسترس محدود، ناقص يا نهفته در منابعي است که دشوار مي¬توان به آنها اعتماد کرد. آنان همچنين مي خواستند که تحقيقاتي دقيق و آکادميک دربارة قرآن را که برخاسته از منظرها و پيش¬فرضهايي متنوع باشد در اين اثر بگنجانند.
متدولوژي اين تيم براي نگارش اثر چه بوده است؟
در باره روش شناسی نگارش این دایره المعارف گفتنی است، ويراستاران این اثر از همان آغاز نگاهي هم به گذشتة مطالعات قرآني و هم به آينده داشتند و ساختار اين دايرة المعارف را بر اساس اين نگاه دوجانبه شکل دادند. يعني هم در پي آن بودند که اين اثر آينة تمام نمايي از بهترين يافته هاي قرآن¬پژوهي باشد و هم به رونق قرآن¬پژوهي در آينده ياري رساند. به همين منظور تصميم گرفتند از دايره المعارفي متعارف با ترتيب الفبايي فراتر روند و مقاله هايي جامع تر به مجموعه بيفزاييند تا بياني فشرده از وضعيت کنوني تأملات و تحقيقات دربارة موضوعات اصلي مطالعات قرآني باشد. به نظر آنان بهترين راه براي تجليل از دستاوردهاي قرن گذشته از سويي و ميدان دادن به يافته¬هاي قرن حاضر ترکيب مدخلهاي متنوع دايره¬المعارفي با مقاله هاي بلند است، که حاوي رئوس کلي عرصه¬هاي مهم پژوهشي در حوزة مطالعات قرآني¬اند. در عين حال، به اندازة اهميت اين رويکر گذشته ¬گرانه و آينده نگرانه براي تدوين دايره لمعارف قرآن، تمايلي داشتند به در دسترس قرار دادن فضاي مطالعات قرآني براي طيف گسترده¬اي از محققان دانشگاهي و خوانندگان تحصيل کرده. از اين رو مدخل ها را بر اساس ترجمة انگليسي آنها تنظيم کردند نه بر پاية آوانگاري عربي.
مبناي انتخاب نويسندگان اين مجموعه آکادميک بودن آنها بوده است. تقريباً هر مدخل به کسي سفارش داده شده است که پيش از آن در آن زمينه پژوهش منتشرشده داشته باشد. بنابراين، ملاک ديني معيار انتخاب نويسندگان نبوده است و ويراستاران کوشيده اند تا تکثر موجود در جو علمي مطالعات آکادميک اسلام¬شناختي را که با رشد سريع جمعيت مسلمانان در اروپا، آمريکاي شمالي و ساير مناطق جهان پربارتر شده و تقابل ناهنجار «غربي  اسلامي» را کمرنگ¬تر کرده است در تمام صفحات اين اثر جاري سازند و انتظار دارند که اين دايره¬المعارف وسيع¬ترين طيف ممکن از تحقيقات دقيق و آکادميک درباره قرآن را عرضه کند. نويسندگان مسلماني که با اين مجموعه همکاري داشته¬اند عبارتند از: مستنصر مير، وائل حلاق، عبدالعزيز ساشادينا، ابوالفضل محسن ابراهيم. همچنين نويسندگان ايراني همکار با اين مجموعه عبارتند از محسن ذاکري، نويد کرماني، شهلا حائري و محمدعلي اميرمعزي.
در اهمیت این اثر نسبت به آثار مشابه قابل ذکر است پيش از اين يک دايره¬المعارف قرآن ديگر به ويراستاري اگوان منتشر شده بود که اهميت آکادميک ندارد و نيز پس از اين مجموعه دايره-المعارف قرآني در يک جلد به ويراستاري اليور ليمن منتشر شد (که باترجمة محمدحسين وقار در انتشارات اطلاعات منتشر شد) که بسيار مختصر و شامل مدخلهايي کوتاه است. هيچ¬کدام از دايره-المعارف¬هاي قرآني که قبل و بعد از اين مجموعه منتشر شده اند به گستردگي، دقت، عمق و روشمندي اين دايره¬المعارف نيستند. مهمترين ويژگي آن جامعيت، آکادميک بودن و استفاده از مهمترين نويسندگان فعال در اين حوزه است. و مهمترين ويژگيش اين است که تلاش کرده است از تمام پتانسيل مطالعات قرآني استفاده کند و اثري آکادميک در اختيار خوانندگان قرار دهد. تنوع و گستردگي متخصصاني که پيش از اين در زمينه¬اي که از آنان درخواست همکاري شده تحقيقات منتشرشده¬اي داشته¬اند نيز از مزيت¬هاي ديگر آن است. تنوع منابع به زبان¬هاي مهم دنيا و نيز استفاده از طيف وسيعي از تحقيقات آکادميک نيز به لطف آن افزوده است. مزيت ديگر که ممکن است در نگاه نخست به چشم نيايد، اما اهميت خاصي دارد، اين است که اين مجموعه به پايان رسيده است و شامل همة مدخلهاي الف تا ي است. بنابراين خواننده مجبور نيست که براي بررسي مدخلهاي مرتبط تا انتشار کامل اثر در انتظار بماند.
اين دايره المعارف مشتمل بر حدود 700 مدخل است. مدخل ها دو دسته اند. دستة نخست، که عمدة مدخل¬ها را دربر مي¬گيرد، شامل مدخل¬هايي با حجم¬هاي متفاوت دربارة شخصيت ها، مفهوم-ها، مکان ها، ارزش ها، کارها و رويدادهاي مهم است که يا در قرآن يافت مي¬شوند يا ارتباطي نزديک با آن دارند. مثلا مدخل «ابراهيم» به شخصيت که در متن قرآن آمده است مي پردازد و دخل «ادبيات فارسي و قرآن» از ارتباط ادبي منابع فارسي با قرآن بحث مي¬کند. دستة دوم شامل مقاله-هايي بلند است که به بررسي موضوعات مهم در رشتة مطالعات قرآني مي پردازند. مانند مدخل «هنر و معماري» و «گاهشماري و قرآن». ويراستاران در اين مقاله ها از نويسندگان خواسته اند تا به بررسي وضعيت گذشته و حال مسألة مورد نظر بپردازند.
بخش¬هاي مربوط به علوم قرآني عبارتند از: قرآن، شريف ترين علوم؛ پيدايش و گسترش علوم قرآني؛ کتاب¬هاي مرتبط با علوم قرآني؛ و نهايتا چکيده مباحث علوم قرآني بر مبناي الاتقان سيوطي. تاريخ مطالعات قرآني شامل دو مدخل بلند مجزا مي¬شود که يکي مطالعات قرآني پيش از 1800 را شامل مي¬شود و ديگري مطالعات قرآني پس از دورة روشنگري را. همچنين دو مدخل جداگانه به مطالعات قرآني در آسياي جنوب شرقي و مطالعات قرآني در آفريقا اختصاص يافته است.
برخي از افراد نقدهاي مختلفي به اين اثر وارد کرده اند و در مواردي آشکارا بر روي برخي از مدخل ها دست گذاشته¬اند که مي¬توان به مصدر قرآن، تاريخ جمع و تدوين آيات، ادبيات و ساختار قرآن، تحريف قرآن و معارف و محتواي آن اشاره کرد. و در موارد ديگري برخي بر اين نظرند که نويسندگان اين دايره¬المعارف اصول و مباني شيعه را مورد هجمه قرار داده¬اند.  اما گفتنی است، در کار دايرة المعارف نگاري معروف است که هيچ دايرة المعارفي کامل نيست و تمام مدخلهاي يک دايرة المعارف هيچ گاه در يک سطح نيستند، اين موضوع دربارة همة دايرة المعارفها صادق است، چون اقتضاي آن  است و البته ويراستاران مي¬کوشند تا جاي ممکن آن را کم کنند. فراموش نکنيم که ويراستاران اين دايره¬المعارف را با توجه به منابع اسلامي و تحقيقات غربي نگاشته¬اند و طبيعي است که تمرکز اصلي آنها بر منابع و ديدگاه¬هاي فرقه¬اي باشد که بيشترين پيروان را دارد. قاعدتاً آنها وارد بحثهاي حقانيت نمي¬شوند و گروهي را مبنا قرار مي¬دهند که بيشترين جمعيت را دارد، يعني اهل سنت. سپس مي¬کوشند مدخل¬هايي به ديدگاههاي کلي گروههاي مهم ديگر نيز اختصاص دهند. بنابراين آشکار است که بسياري از مدخلها اگر قرار بود بر اساس منابع و انديشه-هاي مثلاً شيعي نگاشته شود شکل ديگري مي¬يافتند. البته ذکر اين نکته لازم است که اين¬طور نيست که لزوما مطالب طرح شده از ديدگاه اهل سنت هيچ مدافعي در ميان شيعيان نداشته باشد. و اين امر به خوانندگاني که با ديدگاه غالب شيعي خو گرفته¬اند ياري مي رساند تا با ديدگاه¬هاي ديگر در عالم اسلام آشنا شود. با اين حال، اين دايره¬المعارف در مقايسه با موارد مشابه التفات بيشتري به منابع و آراي شيعي داشته و حتي نويسندگان شيعي نيز با آن همکاري داشته¬اند. همچنين مبناي تحقيقات غربي مطالعات بيرون ديني است که به طور طبيعي ممکن است با اعتقادات درون ديني همخوان نباشد. اگر دقت کنيد اين مسأله حتي در مورد متفکران مسلماني که مباحث خود را بيشتر از ديدگاه بيرون ديني مطرح مي کنند هم صادق است. با اين حال به هيچ وجه معتقد نيستيم که قصد هجمه به ديدگاههاي مخالف را داشته باشند. از اين رو بناي کار ويراستاران ترجمة فارسي اين بوده است که از موارد نقص حاصل از عدم رجوع به منابع و ديدگاه-هاي شيعي صرف نظر کنند و اين امر را بهانه و در واقع نقطة آغازي براي پژوهشگران داخلي قرار دهند تا تحقيقات خود را بر مبناي شناخت اين کاستي¬ها شکل دهند. در عين حال موارد بسيار معدودي را که با صريح عقايد شيعي تضاد آشکار داشته اند را در پانويس به خوانندگان گوش زد کرده اند.
از نقدهای دیگری که به این اثر وارد است این است که گذشته از مشکلي که نوع مدخل¬گزيني تلفظ انگليسي محور مدخل¬ها پيش آورده و خود ويراستاران انگليسي نيز به آن واقف بوده¬اند و شرحش آمد، مشکل ديگر همپوشاني عنوان يا محتواي برخي از مدخل¬ها با يکديگر است، که البته بخشي از آن در اثر همان ترجيح تلفظ انگليسي مدخل¬ها بوده است، اما بخشي ديگر به نحوة تنظيم خود مدخلها بازمي¬گردد. همچنين کاستي¬هاي مربوط به ويراستاري نيز وجود دارد. به نظر مي¬رسد که تنظيم حجم برخي از مدخل¬ها تابع قاعدة مشخصي نيست و تا حدودي تابع سليقة نويسندگان است. در برخي از مدخل¬ها موضوع از محور قرآن¬پژوهي بسيار فراتر مي¬رود، سطح کيفي مدخل ها نيز يک دست نيست. در حالي که برخي از مدخل¬ها بسيار عميق و دقيق و نکته آموزند، برخي فاقد کيفيت علمي¬اند، هرچند تعداد اين نوع مدخل ها بسيار اندک¬اند. اين مشکل تاحدي به تنوع موجود در رويکردها نيز بازمي¬گردد، که ويراستاران آگاهانه آن را تأييد کرده¬اند. البته چنين کاستي¬هايي در طرحي به گستردگي اين دايره¬المعارف تاحدي اجتناب¬ناپذير است. خانم مک اوليف، سرويراستار مجموعه، نيز در پيش گفتار به اين موضوع اشاره کرده است و گفته اين ترجمه، ترجمه¬اي تمام و کمال و بي¬نقص نيست. ممکن است خوانندگان و منتقدان موضوعات و مضاميني ديگر را پيشنهاد کنند که من (مک اوليف) و ناشر از آن استقبال خواهند کرد. در ادامه نيز به اين نکته اشاره کرده است که اگر اين دايره¬المعارف اهداف کساني که متولي آن هستند را برآورده سازد، سرانجام نسخة کامل تر ديگري بر مبناي اين پيشنهادها عرضه خواهد شد.
وجود دايره¬المعارفي ويژة قرآن يکي از نيازهاي اساسي عموم علاقه¬مندان به قرآن و گامي اساسي براي شناخت عميق¬تر و دقيق¬تر آن است. هرچند در کشورهاي اسلامي براي نگارش چنين اثري دربارة قرآن تلاش¬هايي شده است، تا کنون اثر قابل قبولي که بتواند نقش کتابي مرجع را ايفا کند به زبان هاي اسلامي تأليف نشده و اين خود بزرگ¬ترين دليل ترجمة اين دايره¬المعارف است. البته اين نکته نيز در جاي خود صحيح است که آثار نويسندگان غيرمسلمان، در بهترين حالت، نمي¬توانند پاسخ گوي نيازها و انتظارات ما باشند و بايد به سوي تأليف دايره¬المعارفي جامع و مطابق با معيارهاي جهاني به زبان فارسي حرکت کنيم. براي رسيدن به اين هدف نيز ترجمة اين دايره¬المعارف مي¬تواند در حکم مقدمة لازم باشد و اين داير¬ه¬المعارف را مي¬توان الگويي براي هر تأليف بعدي در اين زمينه قرار داد. شکل و صورت کلي اين اثر نمايشگر اثري مرجع بنابر معيارهاي رايج مجامع علمي معاصر است. چه خوب است که بتوانيم چنين آثاري را راهنماي خود قرار دهيم و از امتيازاتشان بهره گيريم و کاستي¬هايشان را جبران کنيم.
در جلد سوم به این دلیل که اصل مدخل‌ها که به زبان انگلیسی بوده است، اصل عبارت معادل به انگلیسی کار شده است. بنابر تغییر الفبای انگلیسی در فارسی این جلد متفاوت با جلد انگلیسی است و بر اساس چینش فارسی دایرةالمعارف تدوین یافته است.
مداخلی همچون درباره قرآن، انبیاء و اقوام در قرآن، مفاهیم مشترک در بیان ادیان مختلف، مفاهیم فقهی و مفاهیم اخلاقی و موضوعات دیگری در این جلد وارد شده است.
در این مدخل متفاوت با ساختار ادبی قرآنی مداخل قابل توجهی ذکر شده است. در مدخل درباره قرآن مداخلی همچون دستور زبان قرآن، رسم الخط، زبان عام، زبان عربی، زبان و سبک قرآن، ساختار ادبی قرآن، سجع، مدخل سوره و شکل و ساختار قرآن و رابطه‌اش با ساختارهای دیگر، رسانه و قرآن، سکه‌شناسی و قرآن، سیاست و قرآن و زنان و قرآن می‌شود.
با اشاره به مفاهیم فقهی مطرح در این دایرةالمعارف گفتنی است موضوعات فقهی همچون احکام ماه رمضان، روزه، شب زنده‌داری، شب قدر و .... در این دایرةالمعارف مطرح شده است. افراد غیرعرب‌زبان نیز در این دایرةالمعارف مقاله نوشتند. بیش از 20 نفر در حوزه قرآنی غیرعربی هستند که این تعداد در جلد سوم بیشتر می‌شود.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

Back to Top

Golestan Quran
Template Design:Zand Group