Golestan Quran

دائره المعارف قرآن در پنج جلد مشتمل بر قريب هفتصد مدخل به زبان انگليسي از سال 2001 الي 2006 ميلادي در انتشارات بريل در ليدن هلند چاپ و منتشر شده است.

  سر¬ويراستار اين مجموعه جين دمن مك اوليف، استاد دانشگاه جرج تاون آمريكا و ديگر ويراستاران اصلي آن عبارت از كلود ژيليو ، استاد دانشگاه اكس – آن – پروانس فرانس، ويليام گراهام، استاد دانشگاه هاروارد آمريكا، وداد قاضي، استاد دانشگاه شيكاگو آمريكا، و اندرو ريپين، استاد دانشگاه ويكتورياي كانادا هستند. دست اندرکاران اين دائره¬المعارف کوشيده¬اند اثري نسبتا جامع در حوزه مطالعات قرآني پديد آورند. موسسه انتشارات حكمت ترجمه اين مجموعه را به منظور گسترش آشنايي محققان با جديد¬ترين پژوهش¬هاي قرآني و فراهم آوردن مبنايي براي رواج مطالعات و تحقيقات قرآني در ايران آغاز کرده است.
مراسم رونمایی از جلد سوم دایرةالمعارف قرآن با حضور دکتر امیر مازیار، عضو هیئت علمی مرکز علوم عقلی حکمت و حسین خندق¬آبادی، عضو هیئت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی از مترجمان این اثر در محل نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم برگزار شد.


دکتر امیر مازیار؛ عضو هیئت علمی ‌مرکز علوم عقلی حکمت
مقدمات شکل¬گيري اين دايره¬المعارف از سال 1993، زير نظر خانم جين دَمِن مک اوليف، سرويراستار آن، شروع شد و از سال 2001 چاپ مجلدات آن آغاز شد و در سال 2006 با چاپ مجلد ششم (نمايه) کار آن پايان يافت و بعدها نسخه الکترونيکي آن هم به بازار آمد. ويراستاران ارشد اين دايره¬المعارف عبارتند از کلود ژيليو، از دانشگاه اکس  آن  پروانس (فرانسه)، ويليام گراهام، از دانشگاه هاروارد (آمريکا)، وداد قاضي، از دانشگاه شيکاگو (آمريکا) و اندرو ريپين، از دانشگاه ويکتوريا (کانادا). هيأت مشاوران آن نيز عبارتند از نصر حامد ابوزيد، از دانشگاه ليدن (هلند)، محمد ارکون، از دانشگاه سوربن (فرانسه)، گرهارد بورينگ، از دانشگاه ييل (آمريکا)، جرالد هاوتينگ، از دانشگاه لندن (انگلستان)، فرد ليمهوس، از دانشگاه گرونينگن (هلند) و آنگليکا نويورت، از دانشگاه برلين (آلمان).
با بیان اینکه چند سال گذشته بخشی به نام تحقیق در مطالعات اسلامی در انتشارات حکمت راه‌اندازی کردیم، ما از چند سال پیش تصمیم به راه¬اندازی بخشی ویژه مطالعات اسلامی در انتشارات حکمت گرفتیم. کار اصلی این بخش ترجمه متون برگزیده به دست اسلام‌شناسان غربی به فارسی بود. اساسا در زبان‌های اروپایی در حوزه وسیع مطالعات اسلامی آثار متعددی منتشر شده است که به همین منظور این کارگروه تشکیل شد.
دایره¬المعارف قرآن لیدن کتابی منحصر به فرد با ویژگی¬های خاص در حوزه مطالعات قرآنی است. شیوه کار به شکل کلاسیک است که با حضور جمعی از محققان قرآنی صورت گرفته است. ترجمه کتاب می‌تواند در فضای تحقیقات و عرصه¬های علوم قرآنی در کشور اثرگذار باشد. از حدود 7 تا 8 سال پیش برنامه ترجمه کتاب شروع شد و با حضور گروه ویراستاران که از چهار نفر اصلی تشکیل می‌شد برنامه ترجمه کتاب به پیش رفت.
خوشبختانه این کتاب در چهار سال با روندی منظم منتشر شده است. این دایره¬المعارف 420 مدخل کوتاه بلند در حوزه علوم مختلف قرآنی دارد که شامل بخش¬هایی چون اعلال قرآن، علوم خاص قرآنی، تاریخ ترجمه، چاپ تفسیر قرآن، نسبت قرآن و علوم‌های دیگر در حوزه تمدن می‌شود. این کار تا حدودی موفق بوده است و تا حدودی در رشته قرآن‌پژوهی جای خود را باز کرده است. 30 مترجم در ترجمه این سه جلد همکاری داشته‌اند.

حسین خندق‌آبادی؛ عضو هیأت علمی‌بنیاد دایرةالمعارف اسلامی ‌از مترجمان این اثر
این اثر مهم‌ترین منبع درباره قرآن به زبان‌های لاتین محسوب می‌شود، از دو ویژگی برجسته این اثر این است که این مجموعه کامل شده و به اتمام رسیده و می‌تواند به منبع خوبی برای محققان داخلی تبدیل شود. این برای تسهیل و قاعده‌مند‌سازی امر ترجمه، چندین شیوه‌نامه برای مترجمان، ویراستاران و حتی شکل ظاهری کتاب تهیه شد. همچنین در ابتدا حدود صد صفحه از اثر ترجمه شد و در اختیار نزدیک به پنجاه نفر از فعالان این حوزه قرار گرفت و از آنها نظرخواهی شد.خندق‌آبادی اظهار امیدواری کرد که مجلدات بعدی با سرعت بیشتری منتشر شود.
درباره شکل چینش مداخل در دایرةالمعارف قابل ذکر است که در جلد سوم به دلیل اصل مدخل‌ها که به زبان انگلیسی بوده است، اصل عبارت معادل به انگلیسی کار شده است. بنابر تغییر الفبای انگلیسی در فارسی این جلد متفاوت با جلد انگلیسی است و بر اساس چینش فارسی دایرةالمعارف تدوین یافته است.
در بازشماری مداخل این دایرةالمعارف گفتنی است مداخلی همچون درباره قرآن، انبیاء و اقوام در قرآن، مفاهیم مشترک در بیان ادیان مختلف، مفاهیم فقهی و مفاهیم اخلاقی و موضوعات دیگری در این جلد وارد شده است.
در این مدخل متفاوت با ساختار ادبی قرآنی مداخل قابل توجهی ذکر شده است. در مدخل درباره قرآن مداخلی همچون دستور زبان قرآن، رسم الخط، زبان عام، زبان عربی، زبان و سبک قرآن، ساختار ادبی قرآن، سجع، مدخل سوره و شکل و ساختار قرآن و رابطه‌اش با ساختارهای دیگر، رسانه و قرآن، سکه‌شناسی و قرآن، سیاست و قرآن و زنان و قرآن می‌شود.
دو مدخل مهم سنت شفاهی و سنت مکتوب در عربستان در انتقال قرآن وجود دارد.
در مدخل مهم ادیان مشترک مداخلی همچون مفهوم دین، زبور، روح القدس، عام، دفاعی‌ها، بین دین اسلام و ادیان دیگر نیز مطرح است. مفهوم زمان، سحر، دوزخ، شیطان، شعر و شاعر از دیگر مداخل این جلد است.
با اشاره به مفاهیم فقهی مطرح در این دایرةالمعارف گفتنی است موضوعات فقهی همچون احکام ماه رمضان، روزه، شب زنده‌داری، شب قدر و .... در این دایرةالمعارف مطرح شده است. افراد غیرعرب‌زبان نیز در این دایرةالمعارف مقاله نوشتند. بیش از 20 نفر در حوزه قرآنی غیرعربی هستند که این تعداد در جلد سوم بیشتر می‌شود.
مهمترين تصميم ويراستاران دربارة مدخلها اين بود که آنها را به زبان انگليسي آوردند. تصميمي که به اعتراف خود آنان هم دشوار بود و هم قابل مناقشه. در دايره¬لمعارف اسلام، که مدتهاست پرمراجعه¬ترين کتاب مرجع در اين رشته است، عناوين مدخلها به¬صورت عربيِ آوانگاري شده آمده-اند و از آن پس قاعدة علمي همين شد. در اين نظام مدخل نويسي دقتي هست که در نظام انگليسي زبان وجود ندارد. مثلا واژة prayer معادل دقيقي در زبان عربي ندارد. «صلاه» به عبادتي رسمي اشاره دارد که مسلمانان روزي پنج بار آن را بجا مي آورند؛ «دعا» بر عبادتي کمتر رسمي و بينابيني دلالت دارد؛ «ذکر» واژه¬اي است که براي طيف وسيعي از اعمال صوفيان به کار مي¬رود؛ همچنين در عربي قديم و جديد واژه هاي مرتبط ديگري نيز کاربرد دارد. در  دايره¬المعارف اسلام سه مدخل جداگانه براي اين سه واژة عربي در نظر گرفته شده است، اما زا مدخلي با عنوان prayer خبري نيست. مشکل آن نظام قديم اين است که براي محقق ناآشنا به زبان عربي يا دانشجويي که مي¬خواهد چيزي دربارة اين موضوع عمومي¬تر به دست آورد استفاده از امثال دايره-المعارف اسلاکپم دشوار خواهد بود، اما در مراجعه به دايرة المعارف قرآن چنين معضلي نخواهد بود. اين ضابطه ممکن است خوانندگان فارسي زبان آشنا با قرآن و اصطلاحات قرآني را به زحمت اندازد و باعث همپوشاني¬ها يا احتمالا سردرگميه¬ايي شود، اما البته کمک بسياري به غير اهل فن خواهد کرد. ضمن اينکه سعي شده است بخش مهمي از نماية اين مجموعه (جلد ششم) به اصطلاحات قرآني و مدخلهايي که به آنها پرداخته اند اختصاص داده شود تا رديابي اصطلاحات تخصصي براي اهل فن نيز ميسر گردد. ضابطة مهم ديگر به محدودة شمول اين دايرهالمعارف مربوط است. قرآن به عنوان بخشي مهم از ادبيات جهان و مهمترين متن مقدس يکي از اديان بزرگ جهان متون تفسيري بسياري پديد آورده است. آثار مفسران مشهور قديم در کنار آثار معيار معاصر در قفسه هاي هر کتابخانة مناسبي در جهان اسلام يافت مي شوند. حال مسألة ويراستاران اين بوده است که اين مجموعه بايد دايرة المعارف قرآن باشد يا دايرة المعارف قرآن و حديث؟ هرچند مسلما مرز مشخصي ميان اين دو مقوله نيست و تقريباً هر مقاله اين دايرة المعارف به طور مستقيم يا غيرمستقيم بر متون تفسيري استوار است. با وجود اين، محدوديت¬هاي پروژه ايجاب کرده است که تمرکز بر خود قرآن باشد. از اين رو مقاله¬اي مستقل دربارة مفسران بزرگي چون طبري يا فخررازي در اين دايره¬المعارف نمي¬يابيم، اما ارجاعات مکرري به آثار اين مفسران وجود دارد.

دکتر امیر مازیار
در این مسیر به چند روش می‌توانستیم عمل کنیم؛ نخست این‌که این دایرةالمعارف را ترجمه نکنیم، دوم ترجمه را با نقد همراه کنیم و سوم تنها ترجمه را منتشر کنیم و این مسیری بود که مؤسسه انتخاب کرد. رها کردن ترجمه کار اشتباهی بود چراکه با وجود گذشته درخشانی که در مطالعات قرآنی داشته¬ایم، امروز دچار نقص هستیم تا حدی که خودمان نتوانستیم یک فرهنگ کامل قرآنی تألیف کنیم. همچنین برخی اطلاعات این دایرة‌المعارف از سطح پژوهش در سطح کشور بالاتر است. این اقدام ما از سویی حجم‌ کار را بسیار افزایش می¬داد و از سوی دیگر زمان بسیاری را به خود اختصاص می‌داد و با توجه به سطح بودجه برای این قبیل امور در کشور ما و توانایی‌های بخش خصوصی، انجام کار را به امری محال شبیه می‌کرد
این کتاب با وجود اینکه مرجع است و مخاطبان خاص خود را دارد، استقبال خوبی داشته است. این پروژه چند ساله است و شامل 5 جلد ترجمه مدخل و یک جلد نمایه‌ها است. با بیان اینکه هر سال در نمایشگاه یک جلد از این مجموعه عرضه می‌شود، گفتنی است جلد نهایی و فهرست نمایه این کتاب در سال 96 در قالب مجموعه کامل دایره¬المعارف لیدن منتشر می‌شود. با اشاره به وجود برخی مشکلات در ترجمه این دایره¬المعارف، قابل بیان است که ما در ترجمه، در مبحث متون تخصصی در حوزه‌های گوناگون مشکل ترجمه داشتیم. نبود اصطلاح‌نامه‌های خوب، کم بودن ادبیات، کمبود ترجمه، کمبود متخصص وعلاقه‌مند در ترجمه از جمله این مباحث بود. اساسا مهم¬ترین مشکل این کتاب این بود که متن دایره¬المعارف، فشرده و موجز است و نگاه نویسنده به مباحث تاریخی در قالب آثار کلاسیک است.
به برخی مشکلات در مجامع علمی و دینی اشاره می¬کنم، نفس اینکه دیگران در مورد آثار کتاب¬های ما کار می¬کنند در ایران حساسیت‌¬برانگیز است. نوع رویکرد این آثار متفاوت با رویکرد سنتی است و عموما ادبیات مدافع¬گرایانه نیست. بنابراین پژوهشگران باید صرفا نگاه تاریخی و علمی به این موضوعات داشته باشند. از ابتدای شروع پروژه با موانع متعددی روبه¬رو شدیم. درحال حاضر جامعه ما به این ادبیات نیاز دارد. جامعه جوان دانشگاهی، نوجوان و علم‌دوست است. با طرح بحث¬های قالبی و کلیشه‌ای واقعا راضی نمی¬شود. فاصله بین سنت وعلقه¬ها و آن چیزی که درجامعه فعلی وجود دارد، متفاوت است. رویه‌های معروف و ملموس قادر به پل زدن براین شکاف نبودند.
با اشاره به ضرورت طرح نگاه تازه‌تر و ایجاد فضای جدید برای این گونه بحث¬ها، اگرعلاقه جدید وجود نداشته باشد این حوزه فراموش می¬شود. ادبیاتی که بدون کنجکاوی جدید باشد جامعه آن را رد می‌کند. هدف از ترجمه رسیدن به این دیدگاه، سوال‌ها و روش‌هاست. ایده و افق تازه پیدا کنیم.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

Back to Top

Golestan Quran
Template Design:Zand Group