Golestan Quran


ابعاد گوناگون زیبایی‌های قرآن کریم از چندین زاویه شایان بررسی‌اند و برای شناخت آن‌ها دانش‌هایی به کار می‌آیند.

از جمله علوم ادب عربی با حوزه‌های مختلفش، نقد ادبی، زبان‌شناسی با شاخه‌های گوناگونش، زیبایی‌شناسی، موسیقی و ادبیات داستانی. آنچه تا کنون در این زمینه بیشتر به خدمت گرفته شده است، علوم بلاغت است و هنوز راه درازی در پیش است تا بتوان از همه دانش‌ها بهره گرفت. معانی، بیان و بدیع، علوم بلاغت را تشکیل می‌دهند و هر کدام از زاویه‌ای خاص به بررسی اسلوب‌ها و ظرافت‌های سخن می‌پردازند، اما دانشی که به زیباشناسی سخن می‌پردازد و آرایه‌های آن را پیش می‌نهد، دانش بدیع است.
محتوای کتاب
زیباشناسی قرآن از نگاه بدیع، دومین دفتر از سلسله آثار نگارنده با عنوان کلی «زیباشناسیِ قرآن» است که آن را با عنوان زیباشناسی قرآن از نگاه بدیع منتشر کرده است. در دفتر نخست، به زیبایی و زیبایی‌شناسی از نگاه فیلسوفان زیباشناس و قرآن کریم پرداختیم. اکنون می‌کوشیم زیبایی‌های زبانی قرآن را با تکیه بر علم بدیع و دانش‌های مرتبط با آن بازشناسیم.
در متن کتاب طرح‌هایی گوناگون برای شناسایی نمودهای زیبایی در سخن ارائه شده است، اما تبیین زیبایی‌های قرآن در قالب آن‌ها دشواری‌هایی را به بار خواهد آورد؛ مانند کلی و پیچیده کردن تقسیمات و وجود تکرار و تداخل میان آن‌ها. به عقیده نگارنده بهتر آن است طرحی که به بررسی زیبایی‌های قرآن می‌پردازد، برگرفته از ساختار خود قرآن باشد. از این¬رو پس از فصل نخست با استفاده از حوزه‌های مختلف زیبایی‌شناسی، به‌ویژه بدیع طرحی متناسب با ساختار قرآن را درمی‌افکنیم و در آن به بررسی نکته‌های زیبایی‌شناختی در این نظامواره آسمانی می‌پردازیم.
زیباشناسی قرآن از نگاه بدیع در هفت فصل سامان یافته است: فصل اول درآمدی بر زیباشناسیِ ادبی قرآن، و مقدمه‌ای برای دیگر فصل‌هاست. در این فصل مقدماتِ لازم برای شناخت زیبایی‌های قرآن بررسی می‌شوند و به زیباشناسیِ سخن در علوم ادبی و از دیدگاه زبان‌شناسی و نقد توجه می‌گردد. در این فصل با معرفی علم بدیع تحت عنوان دانشِ زیبایی‌شناسی سخن، طرح‌های آن را در سخن‌آرایی بازگو می‌کنیم و رابطه آن را با قرآن باز می‌شناسیم. در فصول دیگر، آرایه‌های بدیعی قرآن در شش محور دسته‌بندی شده‌اند. در هر فصل ابتدا موضوع بحث معرفی می‌گردد، و پس از آشنایی با اصطلاحات آن وجوه زیباشناختی آرایه‌های مربوط و نمونه‌ای قرآنی آن‌ها بررسی می‌شوند. نظم، تناسب و توازن، نظم‌آهنگ (ریتم)، تکرار، وحدت در کثرت، تداعی معانی و افسونِ خاطر، خیال‌آمیزی و تصویرگری، برجسته‌سازی و فشرده‌گویی از نمودهای زیبایی است که در محورهای یاد شده وجود دارند.
فصل دوم، همگونی‌های واژگانی در قرآن کریم نام دارد. در این فصل زیبایی‌ها و آرایه‌هایی که مربوط به واژگان قرآن کریم می‌شود،‌در پنج محور بررسی شده‌اند: 1. همگونی کامل واژگانی یا جناس تام؛ 2. همگونی دو واژه با اختلاف در برخی عناصر یا جناس غیر تام که خود انواع گوناگونی دارد؛ 3. همگونی در ریشه؛ 4. همگونی در ریخت؛ 5. همگونی در شکل. فصل سوم به موضوع هماهنگی میان فواصل آیات قرآن کریم می‌پردازد. این موضوع یکی از گسترده‌ترین آرایه‌ها و بحث‌انگیزترین بخش‌های کتاب حکیم است و زیبایی‌های پایان آیات و ظرافت‌های آن در حد توان نویسنده به تصویر کشیده شده است. در این فصل انواع فواصل از نظر همگونی در وزن و حرف پایانی که به اعتقاد نگارنده شامل پنج نوع متوازی، مطرّف، متوازن، متقارب و متفاوت می‌شوند، بررسی شده‌اند. پس از آن به ساختار گوناگون فواصل آیات پرداخته شده است که از نظر وحدت و تنوع در فواصل، طول فقره‌ها، برابری و نابرابری قرینه‌های سجع و تکمیلی یا تذییلی بودن متفاوت‌اند.
زیباشناسی حروف پایانی آیات از دیگر مباحث این فصل است و پس از آن فراتر از هماهنگی میان فاصله‌ها، هماهنگی در سطح آیه‌ها و فاصله میانی مطرح شده است. در ادماه اثبات می‌شود که فواصل قرآن فراتر از مرزهای سجع و مرزهای قافیه است و تنگناهای هیچ‌کدام را ندارد. آخرین بحث این فصل تحلیل فراهنجاری‌های زبانی در پایان آیات است. فصل چهارم شامل تکرارهای هنری در قرآن کریم می‌شود. در این فصل گونه‌های تکرار در قرآن کریم که جنبه زیباشناختی دارد، در چهار محور تکرارهای آوایی، تکرارهای واژگانی، تکرار عبارت و تکرارهای نحوی بررسی شده‌اند. در هر محور نمونه‌های آن در قرآن کریم پی‌جویی شده و هر کجا نیازمند توضیح بوده، نتکه‌های بلاغی و زیباشناختی آن بازگو شده‌اند.
فصل پنجم تضادها و تقابل‌های ادبی در قرآن کریم نام دارد. این فصل به سه موضوع تضاد، تضادنمایی و تقابل در قرآن مجید از جنبه ادبی و زیباشناختی پرداخته و نمونه‌های قرآنی آن‌ها را پیش داشته است.
فصل ششم به آرایه‌های بیانی در قرآن کریم اختصاص دارد. این فصل پس از معرفی اجمالی سرفصل‌های علم بیان، آرایه‌هایی از بدیع را که جنبه بیانی دارند، معرفی می‌کند. این فصل دو محور کلی دارد:‌ایهام که با پدیده چند معنایی در قرآن کریم مرتبط است. در بحث ایهام آرایه‌های دیگری که ذیل آن جای می‌گیرد و یا نزدیک به آن است، مانند استخدام، مدح شبیه به ذم و ذم شبیه به مدح یاد شده است. در این موضوع افزون  بر ارزش هنری و زیباشناختی که در دیگر فصول نیز مطرح است، کارکردهای تفسیری توریه و کاربرد آن در علوم قرآن بررسی شده است.
محور دوم در این فصل مبالغه و انواع سه‌گانه آن یعنی تبلیغ و اغراق و غلو است که نکته‌های بلاغی و چگونگی کاربرد آن در قرآن کریم بررسی شده است. فصل هفتم آرایه‌های تربیتی در قرآن مجید را بیان می‌کند. این فصل مجموعه‌ای از آرایه‌های ادبی در قرآن را شامل می‌شود که تمامی آن‌ها به عنصر ترتیب و چگونگی نظم اجزای سخن بازمی‌گردند. این آرایه‌ها موارد ذیل را شامل می‌شود: لف و نشر با دو نوع مرتب و مشوش، تقسیم که شامل بعد از اجمال و کامل آوردن اقسام یک شیء می‌شود، جمع، تفریق، جمع میان سه آرایه تقسیم، جمع و تفریق و در نهایت ترتیب.
نگارنده فصل دیگری به نام تناسب‌های معنایی در قرآن کریم را نیز طراحی کرده بود که شامل تناسب‌های معنایی در واژگان، درون آیات و سوره‌های قرآن کریم می‌شد و آرایه‌هایی همچون: مراعات نظیر، ارصاد، تمکین، براعت استهلال، براعت ختام و مانند آن را در بر داشت. به توفیق الهی این آرایه‌ها در جای مناسب خود و در حلقه سوم از سلسله زیباشناسی قرآن عرضه خواهد شد.
گرچه پژوهش‌های ادبی و بلاغی قرآن کریم بسیار و گونه‌گون‌اند، همچنان ضرورت پژوهشی ژرف‌کاوانه و مبتنی بر دستاوردهای نوین دانش‌های جدید احساس می‌شود. این کتاب تلاشی است برای برآوردن چنین نیازی. هدف اصلی و تأکید نگارنده در هر بحث آن بوده که به طور مستقیم به قرآن رجوع کند و آن را معیار و منبع اصلی قرار دهد و بر اساس آن به داوری درباره گفته‌ها و نظرگاه‌های دیگران بپردازد. در این میان بسیار اتفاق می‌افتد که نمونه‌ها و تحلیل‌های تازه‌ای در هر بحث رخ می‌نماید و وظیفه تولید علم در بحث حاضر به انجام می‌رسد.
برخی از اهدافی که نگاشته حاضر دنبال می‌کند به شرح ذیل است:
1. شناساندن زیبایی‌ها و آرایه‌های قرآن به نسل پارسی‌زبان معاصر؛ 2. تأکید بر وحیانی بودن قرآن و اعجاز بیانی آن با شناسایی زیبایی‌ها و ظرافت‌های آن؛ 3. ارائه کاری تخصصی و گسترده در موضوعات مطرح شده که بتواند منبعی راهگشا در آن‌ها باشد؛ 4. ارزیابی و توسعه نمونه‌ها و مباحث مطرح در حوزه بدایع قرآن.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

Back to Top

Golestan Quran
Template Design:Zand Group