Golestan Quran

دریافت شماره های منتشرشده

دانلود آخرین شماره (اسکن کنید)

Qr Code

سایت های مرتبط

 

گفتگو با حجت­ الاسلام و المسلمین سید محمد­علی ایازی

 

گفت­وگو از: سید­علی ایازی
اشاره
استاد سید محمد على ایازى متولد 1333 شمسى، یکى از قرآن­پژوهان معاصر است که تحصیلات حوزوى خود را از سال 1347 از حوزه علمیه مشهد آغاز کرد. وى از سوى چند تن از مراجع بزرگ حوزه علمیه قم اجازه اجتهاد و استنباط احکام دارد. بیشتر آثار و تالیفات وی در زمینه علوم قرآن و تفسیر است. وی بیش از 100 مقاله در مجلات و همایش ها، 34 عنوان کتاب و 39 مجلد تألیف کرد. کتاب تفسیر قرآن مجید او در سال 1386، به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی شناخته شد. کتاب ملاکات و روش استکشاف آن، به عنوان کتاب سال حوزه (1385) و نیز کتاب سال دین­پژوهی (1386) شناخته شد. وى در سال 1377 به دلیل تلاش در گسترش پژوهش­هاى قرآنى و تألیفات برجسته قرآنی در ششمین دوره خادمان نشر قرآن کریم به­عنوان خادم قرآن برگزیده و مورد تقدیر قرار گرفت.
به عنوان مقدمه بفرمایید تفسیر اجتماعی چیست و چه انواعی دارد؟
منظور از تفسیر اجتماعی این است که مفسر در پی پرده بردارى از نكات ناظر به مسائل جامعه و نيازهاي اجتماعي است كه احيانا در قرآن مطرح شده است. مفسر اگر نگرش به جامعه و دستورات و قوانين شريعت را از قرآن مى­جوید، این کنکاش را تنها از منظر باید­ها و نبایدهای فردی در حوزه اندیشه و عمل نگاه نمی­کند، بلکه در سطح كلان جامعه نیز این جستجو در تفسير انعکاس می­یابد. مقوله­هايى چون حيات اجتماعي و قوانين حاكم بر آن و سنت­هاي تاريخي و مسائل حقوق اجتماعي و آزادى، عدالت اجتماعى، فلسفه تاريخ، علل عقب ماندگى مسلمانان، مبارزه با استبداد، مبارزه با انحطاط، بررسى عوامل فقر و فساد اجتماعى از جمله دغدغه­های مفسر در تفسیر اجتماعی است. به بیان دیگر تفسیر اجتماعی تفسیری است که ناظر به آموزه­های قرآن در باب جامعه می­باشد. البته گفتنی است که این گرایش را به دو­گونه تعریف كرده‌اند كه هر یك از این دو تعریف، مبنای روشی متفاوت مفسران آن شده است.
گونه نخست اجتماع گرایی تفسیر است؛ تفسیر آیات، متناسب با‌ سیر تبیین مفاهیم اجتماعي قرآن و يا مفاهيم عام اعتقادي مانند توحيد، معاد، عدل و يا نبوت و امامت با صبغه اجتماعی است که ناظر به تبيين موضع قرآن در ابعاد وجودی انسان و تحولات جامعه و اهداف تربیتی و اصلاح حال انسان و تشریع قوانین است. مفسر اجتماعی با چنین دركی جامع از نیازهای وجودی فردی و اجتماعی در پی کشف موضع قرآن از اين مسائل و ارائه راه حل اجتماعي است. از این تعریف می توان با عنوان اجتماع­گرایی تفسیر هم یاد کرد.
گونه دوم تفسیر براساس دانش اجتماعی است؛ منظور از اين تفسیر اجتماعی، کشف مسائل عام و استخراج اصول، قواعد و سنت های تاریخی و اجتماعی از قرآن است. در این تعریف برمبنای این نگرش که مفسّر باید آگاهی از دانشهای اجتماعی داشته باشد، در تلاش برای برقراری رابطه و ایجاد همگونی بین هدف دینی و اهداف اجتماعی و علوم انسانی است. از این تعریف می­توان تفسیر براساس دانش اجتماعی قرآن یاد کرد.

چه تفاوت اساسی در این دو گونه تفسیر به چشم می خورد؟
گرچه در هر دو تعریف، اندیشه‌ی اجتماعی مفسّر، رنگی به مباحث تفسیری او می‌دهد و تبیین مفاهیم قرآن، وصف فرد گرایانه ندارد، بلكه با «صبغه‌ اجتماعی» همراه است، اما تفاوت هایی میان هرکدام از نظر مفهوم و نتیجه و جهت گیری در بردارد. در حالت اول، تلاش و جدیّت مفسّر تنها در بررسی شرح و تبیین مفاهیم اجتماعی، در کنار بیان مسائل دینی با صبغه های فردگرایانه است. در حالی که در حالت دوم مفسّر اجتماعی، نوعی تفسیر علمی ارائه می­دهد و تلاش می‌كند تا بین نظریه‌ قرآن در زمینه‌ مسائل اجتماعی با نظریاتی که در علوم اجتماعی و جامعه­شناسی مطرح است، هماهنگی برقرار نماید.
آیا تفسیر اجتماعی محصول دوره معاصر است یا پیش از این نیز مطرح بوده است؟ به بیان دیگر جایگاه تفسیر اجتماعی در سیر تطور تفاسیر کجاست؟
تفسیر اجتماعی یکی از گرایش­های مهم و تأثیر گذار دوره معاصر است. ولی قبل از توضیح در این باره، باید اشاره ای به شرایط دوره معاصر به عنوان خاستگاه تفسیر اجتماعی داشته باشم. چرا که بی گمان تحولات برخاسته از دگرگونی در نگرش به نیازهای دیني و معنوی در این دوره باز مي­گردد که جامعه مسلمانان در حال پوست انداختن و احساس ضرورت تحول نسبت به عقب­ماندگي آنان نسبت به جوامع ديگر بود و منجر به شکل­گیری این نوع تفسیر شده است.
به تعبير ديگر نهضت بيداري جهان اسلام در سده‌ چهاردهم و پانزدهم قمري، همراه با بازگشت به قرآن و تلاش‌هاي فراوان براي نگارش و ارائه تفسيرهاي جديد قرآني برای مخاطبانی است، که با نوفهمي‌هايي از قرآن، اولاً، ايمان، شوق و حيات تازه‌اي يافتند، ثانياً، اصول فكري، زندگي اجتماعي و سياسي فرهنگي خود را از قرآن اخذ كردند. اين نهضت جديد تفسيري، بر آن بود که آموزه های دینی را در متن زندگی مردم قرار دهد و با آنچه که باعث انحطاط و عقب ماندگی آنان گشته مبارزه کند، از این رو این حرکت نقش مهمي در آگاهي اجتماعي مردم مسلمان و خيزش و بيداري آن‌ها در برداشت. این تفكر توسط مصلحان و به­ویژه مفسرين بزرگ، همچون سید جمال الدین اسدآبادی و شیخ محمد عبده در مصر و آیت­الله طالقانی در ایران آغاز گردید و استقبال سایرین را به دنبال داشت و تحول در ذهنيت مسلمانان را فراهم ساخت، نقطه تمرکز این اندیشه و گرایش تحول از ديدگاه فردي و اخروي، به ديدگاه اجتماعي و ارائه راه حل مشکلات مادی و معنوی در تفسیر قرآن بود.
مصلحان دینی راه حل مشکلات و انحطاط و عقب ماندگی مسلمانان را بازگشت به قرآن می دانستند و اما اینکه چگونه می­توان این هدف را تأمین کرد، وابسته به این است که ما قرآن را چگونه عرضه و تفسیر کنیم؟ قرآن پژوهان معاصر ارائه پیام­های قرآن را در قالب­های گوناگونی عرضه کردند، از تفسیر علمی گرفته، تا نشان دادن ابعاد اعجاز و از آن جمله اعجاز عددی، اما یکی از راه حل­ها تفسیری متفاوت از گذشته بود، لازمه چنین اندیشه­ای توجه به ابعاد اجتماعي و تربيتي و تفسیر مشکلات جامعه با برجسته کردن اين بخش از آموزه­های قرآن و راه­حل­هاي آن بود. اما اینکه تفسیر اجتماعی در چه قالب و روشی؟ کدام از آنها قابل قبول و کدام از آنها نیازمند اصلاح است و این نیازمند تحلیل این گرایش در میان مفسرانی دارد که وجهه همت خود را این روش قرار داده­اند.
در سير تطور تفسير، تحولات بس مهم فكرى و فرهنگى پديد آمده است كه هر كدام از اين تحولات در مقطع خود نشانگر شرايط فرهنگى حاكم بر زمان مفسران و برخورد با واقعيات و مشكلات آن دوران بوده، اما در دوره معاصر هم تحولاتى رخ داده كه خود مايه تحولات ديگر اجتماعى و فرهنگى شده و معارف دينى را به چالش كشانده است. يكى از اين تحولات، تحول نگرش از ديدگاه فردى و اخروى به ديدگاه عرفى و اجتماعى است.
گرايش عمده تفسير قدما، در انعكاس به آخرت گرايى مفسران است كه تا قرن 12 و 13 بر ذهنيت مفسران حاكم بود، اما ارزيابى وضعيت ملل مسلمان و طرح بازگشت به قرآن، اين پى آمدها را به خوبى در برداشت و نهضت اصلاحى موجب طرح مقولات اجتماعى و سياسى گرديد. در اين رابطه نهضت نوخواهى و نوانديشى شكل مى­گيرد و قرار دادن متن دين در جامعه و انتظار داشتن خواسته هاى دنيوى و نيازهاى اجتماعى چون برقرارى حکومت دينى، سيستم اقتصادى، راه كارهاى اجتماعى از لابلاى متون دينى جستجو مى­شود.
سير نظري اين گرايش تفسيري چه بود و چه اتفاقاتي را رقم زد؟
سير تفسير در اين گرايش، به سمت روشن­گري و تحليل آيات به لحاظ پيامدهاي اصلاحي آن در ابعاد اجتماعي و اخلاقي و آشكار ساختن عناصر و عوامل سازندگي در زمينه هاي ياد شده براي مخاطبان مسلمان داشته است. محورهاي مهم مورد تأكيد و توجه به گرايش اصلاحي که ناظر به اجراپذیر کردن آموزه های قرآن است که عبارتند از: هويت بخشی به جامعه اسلامي، عینی کردن ارزشها، تطابق آموزه ها با ظرفیت اجتماعی در قلمرو حيات انسانها، وحدت و همبستگي امت اسلامی، تبیین وظايف و مسئوليتهاي اجتماعي، تعیین نظامهاي سياسي، اقتصادي و اخلاقي، و تفسیر سنت هاي الهي در زندگي و مرگ جامعه ها و تمدن‌ها، شيوه ها و معيارهاي تربيتي، انگيختن احساس‌ها و مِهرها براي ايجاد و تحقق ارزش­ها و الگوهاي ارائه شده، كارآيي بخشیدن به تعالیم اسلام به عنوان يك مكتب فكري و اجتماعي، عدالت اجتماعي، اهتمام به نهاد و نظام خانوادگي و تعامل میان دین و تکنولوژی و علم و عقل تجربه­گرا است.

جناب آقای ایازی جايگاه اين شیوه تفسيری در مقايسه با گرايش­هاي ديگر چيست؟
شاید کارآمد­ترین و با دوام­ترین روش تفسیری که در دوره معاصر شکل گرفته، همین گرایش اجتماعی است که در پاسخ به تحولات فکری و فرهنگی به­وجود آمده و پرسش­هایی را متوجه حوزه دین کرده است. اهمیت این بررسی به این دلیل است که اهداف آن ریشه در پرسش هایی دارد که امروز همچنان مطرح است. پرسمان از آنجا شکل گرفت که با این همه تحول علمی در جهان صنعت و دگرگونی زندگی به وجود آمده، آیا قرآن پاسخگوی نیازهای عصر می­تواند باشد؟ اگر قرآن برای امروز سخنی دارد و پاسخگوی پرسش­های انسان معاصر است، چگونه این آرمان عملی می­گردد و نمود آن در تفسیر­های آن چگونه آشكار می­شود؟ تفسیر اجتماعی پاسخی به این سوال بود.
مفسر برای کنکاش در قرآن با گراش اجتماعی، نیازمند کسب چه ویژگی ها و دانشی است؟
مفسّر اجتماعی نیاز دارد كه در تفسیر، با قوه‌ی اجتهاد در حوزه علوم اجتماعي به تبیین مفاهیم و نظریه‌های قرآنی بپردازد. از این رو بايد دانش اجتماعي را بداند و شناخت كافي از جامعه خود داشته باشد و تاحدی عقل­گرا باشد. زیرا قدرت تحلیل و ارزیابی مسائل دینی در سایه‌ كندوكاوهای عقلی و برهانی حاصل می‌گردد و مفسّر اجتماعی می باییست برخوردار از چنین صفتی باشد. طبعاً چنین كسی نمی‌تواند اندیشه‌ی ظاهری و سلفی و یا به عبارتی اخباری­گری داشته باشد و اخبار و ظواهر كتاب را معناكرده، امّا به لوازم آن توجه نداشته باشد. مفسّر اجتماعی، اخبار و روایات را ابزار كارخود قرار می‌دهد، اما به آنها اكتفا نمی‌كند. او ذهنی نقّاد نسبت به اين روايات و جهت صدور آنان دارد، در پذیرش عقاید و احكام و آداب با محك عقل و برهان به پیش می‌رود و از مسائل جدید و مستحدث، براي تفسير عصري استقبال می‌كند. همچنین مفسّر اجتماعی باید آگاه از مسائل اجتماعی و تحولات آن در نظام سياسي و اقتصادي جامعه خود باشد. اندیشه‌ی اصلاحی و اجتماع گرایانه نسبت به وضعيت موجود داشته باشد. مسائل اسلام و فقه را فقط از زاویه‌ احكام فردی ‌‌نبیند. نیازهای جامعه را درك ‌كند و بداند كه هم اكنون چه مشكلاتی گریبان‌گیر جامعه ‌است، درجست وجوی چیست! و مسائل حادّ جامعه‌ی اسلامی‌در عصر او كدامند!
از دیگر ویژگی های مفسّر اجتماعی این است که از شبهات و اشكالات مخالفان و تعارض‌خوانی‌های علم مداران و روشنفكران «لائیك»، «سكولار» و شبهات مستشرقان و كلامیان جدید آگاه باشد، و با احاطه بر این گونه مسائل به تفسیربپردازد و به اصطلاح موضع علمي و تربيتي با پديده­هاي جامعه خود داشته باشد. و در نهایت مفسّر اجتماعی كسی است كه درتلاش برای تطبیق نص، با اوضاع و احوال و نیازهای عصر جدید باشد. هَمّ وغَمّ چنین مفسّری، ایجاد ارتباط میان آیات الهی و موقعیت اجتماعی و تمدن و تحولات روز است. یعنی همان روزگاری كه مفسّر درآن زندگی می‌كند و عصر مفسّر محسوب می‌شود.
چه تفاسیری در دوره معاصر، در تقسیم­بندی قرآن­پژوهان، در گرایش تفسیر اجتماعی قرار می­گیرند؟
عمده تفاسير معاصر با اختلاف درجه همراه با گرايش اجتماعي است. البته برخي از تفاسير عام جزو تفاسير با گرايش نخست از تفاسير اجتماعي است و برخي از قبيل دوم مثلا تفسير المنار بيشتر مباحث اجتماعي را مطرح كرده­اند در حالي كه برخي از تك­نگاري هاي تخصصي از سنخ دوم و مباحث نظري تفسير اجتماعي را مطرح كرده اند، مانند سنت هاي اجتماعي در قرآن شهيد محمد باقر صدر و يا سنت­هاي تاريخي علمي نجفي. یکی دیگر از تفاسیری که از این جریان تفسیر اجتماعی استقبال فوق العاده کرد و در تفسیر خود نگاه فراوانی به تفسیر المنار و پدیدآورنده این جریان داشته، تفسیر المیزان بود.
المیزان در میان تفاسیر اجتماعی چه جایگاهی دارد؟
المیزان یکی از شاخص ترین تفاسیر اجتماعی از آغاز پیدایش گرایش تفسیر اجتماعی است. مرحوم علاّمه طباطبایی، به طور گسترده به مباحثی چون حكومت، آزادی، عدالت اجتماعی، نظم اجتماعی، مشكلات امت اسلامی، علل عقب ماندگی مسلمانان، تنظیم حیات اجتماعی، بررسی آثار مخرب فساد، انحطاط، توجه به ابعاد مادی و معنوی دراسلام، پاسخ به شبهات مستشرقان در باب حدود و دیات، حقوق زن، اقلیت­های مذهبی و دیگر مسائل و بحث‌های كلامی و فقهی، كه به­گونه‌ای با مسائل اجتماعی مربوط می‌شود پرداخته است، و این مباحث در تفسیر المیزان پر رنگ بوده، در حالی که در تفاسیر پیشین این مسائل مطرح نبوده و یا كم‌تر عنوان شده است.
چه عواملی سبب شده است که مرحوم علامه طباطبایی (ره) به طرح مباحث اجتماعی در تفسیر بپردازد و متفاوت از مفسرین پیشین عمل نماید؟ آیا این عوامل مربوط به شرایط محیطی بود یا اینکه شخصیت علامه نیز در این موضوع نقش داشت؟
همان­طور که اشاره کردید هم عوامل محیطی و هم شخصیتی، در شکل گیری این گرایش در تفسیر المیزان نقش داشته است، و این موضوع منحصر به علامه یا تفسیر نیست. بلکه هر خلق اثری، متاثر از شرایط زمان و مکان و شخصیت مولف است. بی گمان یکی از عوامل مهم و تأثیر گذار در گرایش اجتماعی علامه طباطبایی (ره) نیز عصر زیست وی است. زیرا یکی از حوزه های قابل بررسی در هر گرایشی از تفسیر از آن جمله تفسیر اجتماعی، بررسی عصر مؤلف و تأثیر آن در نگرش­های مفسر است.
دهه بیست پس از اشغال ایران بوسیله متفقین و آشوب و قحطی و بی قانونی و هرج و مرج و کسب نسبی آزادی­ها در ایران دوره سخت و شکننده ای برای مردم ایران بوده است. طباطبایی در این اوان یعنی سالهای بیست و پنج پس از تحمل سختی ها و مشکلات معیشتی و ناامنی به شهر قم آمد. گروه ها و جریانات فکری ایران پس از تحمل ستم­ها و فشارهای رضاخان از یک آزادی نسبتاً قابل ملاحظه ای برخوردار گردیدند و نشریات گوناگونی منتشر می­ساختند. در این زمان هجمه به اسلام و فعالیت گسترده جریانهای غیر مذهبی درکشورهای اسلامی بویژه کشور ایران گسترش یافته است. جریانهای مذهبی بسیار ضعیف و انتشارکتابهای مذهبی اندک و قابل مقایسه با نوشته­ای دیگر نبود. طباطبایی در این عصر شاهد فعالیتهای جریان اندیشه های مادی گرایی و تلاش حزب توده و طرح آرای تقی ارانی در میان جوانان است. بستر مشکلات اقتصادی و عقب ماندگی مسلمانان در جهان و ایران زمینه ای برای حمله به اسلام و تعالیم آن شده است. حزب توده تنها به ابعاد اقتصادی وسیاسی مسلمانان را به چالش نکشانده بود، بلکه با مباحثی بی سابقه به ادعایش مبنی بر این که فلسفه ای علمی است، فلسفه ای را رویاروی دانشمندان مسلمان قرار داد که در گذشته با آن روبه رو نبودند. فلسفه ماتریالیسم دیالکتیک. به­عنوان نمونه تقی ارانی بنیانگذار نشریه دنیا و از سران حزب توده، از کسانی است که در نوشته های خود از تضاد علم و فلسفه با دین سخن می­گوید: «یا باید تابع حکمت الهی شد و وجود خدا را قبول کرد و منکر جمیع علوم و وجود صناعات و اختراعات شد و یا باید اینها را قبول کرد و پشت پا به حکمت الهی زد».
این هجمه زمینه جنبشی در حوزه معرفت دینی شد، فرهنگ نوشتاری جامعه دینی گسترده و غنی و ادبیات و زبان آن دگرگون شد. گروهی به تألیف آثاری در رد نظریات فلسفی مانند کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم شدند و برخی در جهت اثبات اینکه اسلام با علم در تضاد نیست، و در این مفاهیم دینی تحریف و بدفهمی انجام شده است، کتاب­هایی به نگارش در­آودند.
از سوی دیگر مبشران مسیحی که از اقدامات خود در مسیحی کردن مسلمانان ناامید شده و آن را کم نتیجه دیده بودند، فعالیت خود را بر متزلزل ساختن عقاید مسلمانان متمرکز نمودند، تا به بنیادی ترین پایه مقاومت آنها خلل وارد آوردند. در این جاست که مستشرقان به کمک این مبشران شتافتند و با تردیدها در باره قرآن و یا شخصیت پیامبر و ترجمه این آثار زمینه طرح شبهات فراهم می ساختند. حضور علامه در پاسخ به شبهات ماتریالیسم و مبشران مسیحی و اشکالات برخی روشنفکران غیر مسلمان در تفسیر آشکار می­رسد. پيش فرض­ها و علوم زمان و مسئولیت شناسی و دغدغه انحراف جوانان، باعث تحول معاني و تبدل تفاسير وی مي شود، او به موضوعات و مسائلی اشاره می کند که پیش از آن سابقه نداشت. بی­شک نباید از نقش این تحولات و معلومات و اطلاعات بيرونی در گرايش صاحب تفسیر المیزان به این مباحث و پاسخ­های تفسيری و روي آوردن به موضوعات ملائم با عصر و اندیشه اجتماعی غافل بود.

به لحاظ شخصيت اجتماعي و علمي علامه چه نكاتي را مي­توان بيان كرد؟
در ارتباط شخصیت مرحوم علامه اینگونه می­توان گفت که وی از اساتیدی چون میرزا محمد حسین نائینی (م1354ق) و محمد حسین اصفهانی معروف به کمپانی در فقه و اصول و در فلسفه سید­حسین بادکوبه­ای و اخلاق و عرفان میرزا علی آقا قاضی و در ریاضیات سید ابوالقاسم خوانساری بهره برد. پس از آنکه از تبریز به قم آمد، به تدریس فلسفه و تفسیر و تألیف کتاب­های بسیار نفیس و گرانقدر پرداخت.
ویژگی­های اخلاقی او از صبر و حوصله و دقت در کلام مقابل گرفته تا نکات شخصی و خصوصیات رفتاری. خوش برخورد و خوش بیان بود. با متانت و تأنی سخن می­گفت. سخنان او با ادبیات استدلالی و عقلی همراه بود.
شخصیّت اجتماعی علاّمه طباطبایی از دانستنی‌های گسترده‌ی او در مجموعه‌ای از معارف اسلامی ‌از تفسیر و تاریخ و كلام گرفته تا ادبیات، نجوم، هیأت، ریاضیات، هم‌چنین اندوخته‌های فلسفی شرق و غرب روشن می‌گردد. با طرح مباحث اعتقادی و اجتماعی و پاسخ به شبهات فلسفی وكلامی ‌مخالفان، به دفاع از حریم معنویت اسلام و حكمت و معرفت الهی پرداخت و مفاهیم زیبای اجتماعی اسلام را از آیات كلام الهی استخراج و استنباط كرد.
نکته دیگر کاوشهای عقلی و عقل گرایی های او است. علاّمه با عقل و برهان به سراغ مسائل و شبهات می‌رود و موشكافانه جنبه‌های مختلف را بررسی می‌كند. این موضوع حتی در تحلیل‌های تاریخی و حدیثی او مشهود است. تأملات عقلی این انسان فرزانه در تحلیل و تفسیر قضایای اسلامی ‌أعم از مسائل فلسفی، اجتماعی و اخلاقی نیاز به بیان ندارد. كم‌تر مسأله‌ای است كه از چشم تیز بین، ذهن نقاد و عقل وقّاد وی دور مانده و مورد ارزیابی دقیق قرار نگرفته باشد. در تفسیر بارها دیده می­شود که گویی از تعارض آیه­ای با آیه دیگر پاسخ می­دهد. شبهه ای از تناقض را مطرح و به آن جواب می­دهد. به­عنوان نمونه در آیه: «إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَ إِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ»(مائده/29).که از زبان هابیل نقل می کند که می خواهم که تو با اقدام به قتل، گناه من و گناه خود را بر دوش گیری؛ این شبهه را مطرح می کند که به دوش کشیدن گناه دیگران هم با عقل ناسازگار است، هم با آیه: «أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى» (نجم/28) هیچ باربرداری بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد. او پاسخ می­دهد که مخالفت با عقل نظری مشکل دارد، چون تنافی با احکام عقل عملی، مشکلی ندارد. گاهی براساس مصالح اجتماعی، جامعه حقوقی بدهی­های مقتول را به عهده قاتل می­گذارد. با آیه هم تنافی ندارد، زیرا می­توان اعتبار کرد که گناهان مقتول به حساب قاتل گذارده شود، یعنی قاتل با کار خود گناهان مقتول را از آن خویش کرده و در حقیقت به سزای گناهان خود مؤاخذه می­شود.
از دیگر ویژگی های مرحوم علامه این بود که نسبت به شبهات و اشکالات مخالفان کاملا آگاه بود. گرچه شبهات كلامی ‌اشاعره، معتزله، مرجئه و دیگر فرقه های مذهبی جهان اسلام مورد توجه علاّمه بوده است، اما عنایت اساسی ایشان در تفسیر، به شبهات و اشكالات مطرح شده در دوران اخیر بسیار چشمگیر‌تر است.

طبیعتا ویژگی­های شخصیتی و شرایط محیطی مرحوم علامه از طریق شکل­دهی مجموعه­ای از مبانی در شیوه تفسیری ایشان تاثیر گذار بوده است. نگاه ایشان به جامعه به­عنوان یکی از پیش­فرض­های اجتماع­گرایی چگونه بوده است؟
مرحوم علامه، دارای چندین مبنا می باشد. اول اینکه حیات جامعه آیا به­مثابه هویت مستقل است، یا وجودی مستقل ندارد که علامه در چند جای تفسیر به صراحت از حیات جامعه بمثابه هویت مستقل سخن می گوید. ایشان در چند جای تفسیر به صراحت از حیات جامعه به­مثابه هویت مستقل سخن می­گوید، و بیان می­دارد: قرآن همان­گونه که برای هر فردی هویت و شخصیتی قائل است، برای جامعه نیز شخصیت و هویتی مستقل از افراد قائل است، چنانکه به مناسبت تحریم ربا در ذیل آیه: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً» (آل عمران/130) سخن از بررسی عوامل ضعف و ناتوانی جامعه می­کند و هر حرکت مثبت یا منفی را تأثیر گذار در بخش­های دیگر می­داند. ستم به فرد را ستم به جامعه تلقی می­کند، و این نکته را یاد­آور می­شود این شیوه از مبارزه با مفاسد اقتصادی تنها راه برای سلامتی جامعه و ایستادگی در برابر مشکلات و صیانت از آسیب های گوناگون است.
در باب حیات مستقل جامعه می نویسد: اينكه جامعه مانند فرد است و امور اجتماعى نظير امور فردى در همه احوال وجودى مثل همند، مثلا همانطور كه يك فرد از انسان حيات و زندگى و مرگ و افعال و آثارى دارد. همچنين جامعه نيز براى خود حيات و ممات و عمر و اجلى معين و افعال و آثارى دارد و قرآن كريم ناطق به اين حقيقت است، مثلا مى‏فرمايد: «وَ ما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَ لَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما يَسْتَأْخِرُونَ» (سوره حجر آيه5).
و لذا اگر يكى از امور فردى انسان در اجتماع رواج پيدا كند بقاى آن امر و زوالش و تاثيرش نيز مبدل مى‏شود، مثلا عفت كه يكى از امور آدمى و خلاعت (بى‏عفتى) امر ديگرى از آدمى است مادام كه فردى است يك نوع تاثير در زندگى فرد دارد مثلا آنكه داراى خلاعت و بى عفتى است مورد نفرت عموم قرار مى‏گيرد و مردم حاضر نيستند با او ازدواج كنند و اعتمادشان نسبت به او سلب مى‏شود. ديگر او را امين بر هيچ امانتى نمى‏سازند. اين در صورتى است كه فرد بى عفت بوده و جامعه با او مخالف باشد.
و اما اگر همين بى عفتى اجتماعى شد، يعنى جامعه با بى عفتى موافق گرديد تمامى آن محذورها از بين مى‏رود و ديگر بقایی ندارد، چون تمامى آن محذورها مربوط به افكار عمومى و ناسازگارى آن امر با افكار عمومى بود و خلاصه از آنجايى كه عموم مردم بى عفتى را بد مى‏دانستند از فرد بى عفت دورى مى‏كردند و اما اگر همين بى عفتى عمومى شد و در بين همه متداول گشت آن محذورها هم كه شمرديم از بين مى‏رود چون ديگر افكار عمومى چنان احكامى ندارد.
از سوی دیگر مرحوم علامه اعتقاد داشت که همانطور که می توان حیات مستقل برای جامعه در نظر گرفت، آموزه های قرآنی ناظر به حیات فردی و اجتماعی است. اسلام دینی است که تنها به فرد و نیازهایش نمی پردازد و در دائره تکلیف فردی محدود نمی شود. آموزه هایش پیوند عمیقی با حیات اجتماعی خورده است. در این باره علامه می­گوید: «در هیچ شأنی از شوون مهم اجتماعی انسان ساکت نیست. برای تمامی مسائلی که به چالشهای اساسی اجتماعی محسوب می شود، طرح و برنامه کلان و بیان عمومی دارد. از سوی دیگر اصل اجتماعی بودن انسان امر مسلمی است. حال چگونه که با حیات اجتماعی انسان توجه داشته باشد و رهنمودی در این حوزه نپردازد. به عنوان نمونه آموزهایی مانند امر به معروف و نهی از منکر، اصل تعاون، مبارزه با ستم و اهتمام برای برقراری عدالت از امور اجتماعی است که در قرآن به آن عنایت شده است. در جایی دیگر می­گوید که اسلام در تمام شئون خود اجتماعی است و صفت اجتماعی در همه حوزه­ها رعایت شده است.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

تصویرگری قصه های قرآنی

واژه «اسرائیلیات» جمع «اسرائیلیه» و آن عبارت از قصه و یا حادثه ای است
یک جستجوی آماری کوتاه کافی است تا تعداد کتاب های منتشر شده  هرسال، در حوزه دین و قرآن را به عنوان پرتیراژترین کتاب های بخش کودک و نوجوان اعلام کنیم.

پرونده (ترجمه)

محمد صادقی اصفهانی معروف به صادقی تهرانی، متولد ۱ فروردین ۱۳۰۵ تهران - درگذشت: ۱ فروردین ۱۳۹۰ قم. از مراجع تقلید شیعه و مفسران قرآن است.
رويكرد گسترده عالمان فارسي زبان به برگردان قرآن كريم به زبان فارسي كه در چند دهه اخير حيات و نشاطي دو چندان به خود گرفته است.

پرونده (دایرة المعارف قرآن)

دائره المعارف قرآن در پنج جلد مشتمل بر قريب هفتصد مدخل به زبان انگليسي از سال ۲۰۰۱ الي ۲۰۰۶ ميلادي در انتشارات بريل در ليدن هلند چاپ و منتشر شده است.

یادنامه استاد محمد باقر بهبودی

مرحوم استاد محمد باقر بهبودی خراسانی یکی از قرآن پژوهان و حدیث شناسان نامدار بودند که در سال ۱۳۰۸ شمسی (مطابق با ۱۳۵۰ قمری) به دنیا آمدند.
«معانی القرآن» یکی از ترجمه‌های قابل توجه و جذاب و خواندنی نیم سده اخیر زبان فارسی است.

زبان قرآن

مطالعات قرآنی در غرب مانند هر پدیده دیگر علمی و انسانی در جهان ما، طی سده ها و دهه های گذشته تطور و تحول بسیار داشته است.
زبان قرآن، شناخت سبک و شیوه ای است که خداوند با انسان ها سخن گفته است.

پرونده زن و قرآن

از دیر باز قرآن کریم و تعالیم آسمانی و الهی، با ادب و فرهنگ فارسی پیوندی دیرینه داشته است قرآن کریم به عنوان کتاب آسمانی و دینی ما، همواره الگوی شاعران و نویسندگان بوده است.
نشست «تحلیل سیر نزولی آیات قرآن درباره زنان با تأکید بر جایگاه مدیریتی زنان» در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد.

توسعه فرهنگ قرآنی

گفتگو با خانم دکتر فروغ پارسا؛ رئیس هیئت مدیره انجمن علمی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی  
آمنه ساعدی برگزاری نمایشگاه بین المللی  قرآن کریم که سابقه اش به سال ۱۳۷۲ می رسد، از نخستین قدم های دولت جمهوری اسلامی ایران، برای معرفی هر چه بهتر قرآن و هنرهای وابسته به آن در سطح جهان است.

قرآن و دیگر کتابهای آسمانی

بررسی دیدگاه اسلام و مسیحیت درباره سرشت انسان است که با تکیه بر متون مقدس این دو دین تدوین یافته است.
در سده های اخیر، کتاب مقدس زیر ذره بین نقادان قرار گرفته و تفکر مدرن لرزه بر پایه های حجیت این کتاب انداخته است.

قرآن و اخلاق

رساله‌ای پر ارزش و پرمغزا ز آیت‌الله حسن‌زاده آملی که خواندن آن، می‌تواند درهای بسیاری از دانش اخلاق و قرآن را رخ نماید.
با ژرف اَندیشی در مفاهیم بلند قرآن کریم، این حقیقت را به خوبی میتوان دریافت که این کتاب آسمانی تا چه میزانی با بهره گیری از یک سری اصول معرفت شناختی به آگاه سازیِ خردهای آدمیان می پردازد.

پرونده (تفسیرپژوهی)

اندرو ریپین از برجسته‌ترین و پرکارترین قرآن پژوهان معاصر، متولد سال ۱۹۵۰ کشور انگلستان است.
 عنوان بحثی که پیش رو دارید، «چشم‌انداز مطالعات قرآني با محوريت تفسير» است.

پرونده تفسیر با رویکرد اجتماعی

نخستین مرحله پیدایی فی ظلال القرآن به سال ۱۹۵۱ در مجله «المسلمون» برمیگردد که سعید رمضان منتشر کننده این مجله از سید قطب خواست تا بهگونه پیوسته نوشتاری در آن مجله داشته باشد.
گفتگو با حجت­ الاسلام و المسلمین سید محمد­علی ایازی

قرآن و ادبيات

ابعاد گوناگون زیبایی‌های قرآن کریم از چندین زاویه شایان بررسی‌اند و برای شناخت آن‌ها دانش‌هایی به کار می‌آیند.
درباره ساختار قصه ها پژوهش های بسیار انجام شده است.

صوت و تصویر

تجزيه و تحليل تجربه پژوهش دكتر احمد پاكتچی مکان: تهران، بنياد دايرة المعارفزمان: ۲۴ آذر ۱۳۹۵هفته پژوهش

Back to Top

Golestan Quran
Template Design:Zand Group